Het archief

Bij een verhuizing in Hilversum in 1993 werd een villa leeggehaald waar ooit de Radionieuwsdienst ANP was gevestigd. In de kelder van dit pand bevond zich een reusachtige hoeveelheid uitgetypte teksten van radionieuwsbulletins. Met bemiddeling van medewerkers van de Stichting Film en Wetenschap (SFW) in Amsterdam werd contact gelegd met Stichting ANP, de formele eigenaar van de radiobulletins . Het materiaal werd - op voorspraak van SFW - ondergebracht in het depot van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag, waar het tot 2006 in zo'n 750 verhuisdozen bewaard is gebleven. Op initiatief van de Koninklijke Bibliotheek is eind 2006 besloten om het historische materiaal te digitaliseren en online beschikbaar te stellen. Het project is gefinancierd door het Geheugen van Nederland en de KB.

Het ANP Radionieuwsdienst-archief omvat ongeveer 1,8 miljoen losse vellen met uitgetype teksten van bulletins. Het materiaal dateert van 1937 het jaar waarin de nieuwsbulletins voor het eerst op de Nederlandse radio te beluisteren waren tot 1989 het jaar waarin de ANP-bulletins voor het eerst digitaal werden opgesteld. Materiaal uit het begin van de jaren 40, tot het moment waarop de radio-uitzendingen op last van de bezetter gestaakt werden, bevindt zich bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie te Amsterdam en het ANP. Het materiaal uit de eerste naoorlogse jaren vertoont grote lacunes, maar voor de overige periode is het materiaal nagenoeg compleet.

Geluidsopnamen van uitzendingen van de radionieuwsdienst zijn slechts sporadisch en hoofdzakelijk bij toeval bewaard gebleven. Het papieren ANP Radionieuwsdienstarchief is daarom de primaire bron voor het Nederlandse radionieuws in de tweede helft van de 20ste eeuw.

Jaren dertig

De bewaarde bulletins uit de jaren 1937-1939 zijn getypte A5-vellen. Hierop staat voor welke zender of omroep het bulletin bestemd is, wat de uitzendtijd is en of het om de 'eerste' of 'tweede uitzending' van de dag gaat.

Op de bulletins staan allerlei potloodaantekeningen; de nummering van de volgorde waarin de berichten moesten worden gelezen (deze staan willekeurig door elkaar), uitspraakaccenten en redactionele aanpassingen, maar ook welke berichten speciaal wel of niet voor een bepaalde omroep moesten worden voorgelezen: 'Alleen voor VARA!'. Soms is zo'n speciaal bericht op een apart vel op afwijkend formaat bijgevoegd. Heel af en toe staat op een bulletin een persoonlijke aantekening van een nieuwslezer/redacteur, bijvoorbeeld een spotversje op Hitler.

Sportberichten zijn vaak op aparte vellen getypt of met de hand geschreven en aan het bulletin toegevoegd. De collectie bevat ook de extra bulletins, zoals die met name tijdens oplopende spanningen werden uitgezonden. Heel incidenteel zit er een telexbericht tussen de bulletins met een mededeling van een departement, inclusief instructie over hoe en wanneer deze uit te zenden.

De berichtgeving is over het algemeen zeer feitelijk en gedetailleerd, bij overname uit de Staatscourant soms zelfs opsommerig. Tegenover de ingehouden, 'saaie' algemene berichtgeving staat vaak een zeer uitbundige, haast literaire sportberichtgeving, vooral waar het voetbalverslagen betreft.

Jaren veertig

Het archief van de jaren veertig bevat de bulletins uit de periode 1947-1949, uit de tijd van Radio Nederland in Overgangstijd. Het is incompleet en bevat grote lacunes. De berichten zijn meestal afzonderlijk getypt op A5-vellen, waarop staat wie de verantwoordelijke redacteur is, de datum, het tijdstip van de uitzending (met potlood), een volgnummer en een bronvermelding.

Jaren vijftig

In de jaren vijftig worden de nieuwsberichten getypt op standaard kopijvellen. Ze bevatten gegevens over de verantwoordelijke redacteur (meestal met afkorting aangegeven), de datum, het tijdstip van het bulletin en de bron van het bericht. Dat zijn verwijzingen naar ANP of andere bureaus, maar ook vermeldingen naar personen zoals: 'inf. hr. Rengelink' [NRU-commissaris] of 'Hr. Struike R.W.' [Rijkswaterstaat]. Op aparte vellen staan de sportuitslagen, de weersverwachtingen en het beursnieuws.

Inhoudelijk verschillen de nieuwsberichten per bulletin; een bericht werd zelden in een volgende uitzending herhaald, nieuws werd nauwelijks 'herkauwd'. Dit was van meet-af-aan een welbewuste werkwijze van de ANP Radionieuwsdienst, die zich daarmee in de jaren vijftig onderscheidde van bijvoorbeeld de BRTN.

In de teksten van de bulletins staat ook aangegeven waar de zogenaamde 'live' informatie van correspondenten wordt tussengevoegd: hoofdzakelijk bijdragen van de vaste radiocorrespondent Bernard Person uit New York. Zijn verhalen werden op plaat opgenomen en overgevlogen en tijdens de uitzending afgespeeld. Begin- en eindzinnen van zijn bericht worden in de bulletins vermeld. Niet bekend is of exemplaren van de geluidsplaten bewaard zijn gebleven.

Jaren zestig tot en met 1989

De nieuwsberichten uit de jaren zestig zijn, net als in de jaren vijftig, getypt op standaard kopijvellen met aangehechte telexberichten met weersverwachtingen en sportuitslagen. Vanaf 1962 worden 'korte' en 'lange' bulletins apart bewaard. Tot begin jaren zeventig is er sprake van een geleidelijke toename van de hoeveelheid materiaal. In 1973 is er een sprong naar een aanzienlijk grotere omvang per jaar, vermoedelijk als uitvloeisel van de herverkaveling van de zendtijd, die leidde tot een toename van het aantal nieuwsuitzendingen per dag. De toename van het aantal nieuwsuitzendingen per dag betekent onder andere dat bepaalde 'running events' in hun ontwikkeling tamelijk nauwkeurig kunnen worden gevolgd, zoals de bouwvakkersoproer en de Telegraafrellen uit juni 1966.

Bovenstaande tekst is een bewerking van: Paul Koedijk, "Hier is de Radionieuwsdienst...". Rapport over de culturele en wetenschappelijke waarde van de collectie bulletins van de Radionieuwsdienst ANP. [PDF, 295kB]